หลายครั้งที่ผมออกจากบ้าน เพื่อสังเกตโลกภายนอก จุดหมายส่วนใหญ่อยู่ที่การออกไปสำรวจพื้นที่ที่ยังมีการทำนาหลงเหลืออยู่

ยุคนี้ยุ้งฉางเก่าแก่แปรเปลี่ยนกลายเป็นโรงเก็บแผ่นยางพาราและอุปกรณ์การเกษตรไปหมด แต่ที่น่าเสียดายมากกว่าคือโดนรื้อทิ้งแทบจะหาดูไม่ได้แล้ว  

ท่ามกลางวิกฤติของการใช้พลังงานอย่างฟุ่มเฟือย กระแสของการปลูกพืชพลังงานเพื่อใช้ทดแทนน้ำมันในภายหน้า ทำให้พื้นที่นาดั้งเดิมลดน้อยถอยลงทุกวัน ทุกวัน กลุ่มคนที่ตั้งใจย้อนวิถีดั้งเดิมไม่สามารถจะใช้พื้นที่เองหรือเช่าทำได้โดยสะดวก ทั้งโดยเครื่องมือ พื้นที่อันน้อยนิดและสิ่งแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไป พืชพลังงานบางชนิดเป็นพืชที่ต้องการน้ำในการเลี้ยงลำต้นมาก จึงทำให้แหล่งน้ำเริ่มแห้ง การทำนาที่แวดล้อมอันแปลกปลอมจึงนับว่ายากมาก และยิ่งยากมากขึ้นเมื่อระบบนิเวศเปลี่ยน ศัตรูพืชยิ่งเพิ่มปริมาณ

ยกตัวอย่างเรื่องของแปลงปลูกปาล์มน้ำมันโดยส่วนใหญ่เป็นที่นาเก่า จะมีหนูนาประเภทหนึ่งระบาดหนัก มันจะคอยกัดกินต้นปาล์ม ราก และยอดอ่อนของต้นปาล์มปลูกใหม่ บางแปลงมีพื้นที่เป็นร้อยไร่ เหลือรอดเพียงไม่กี่สิบต้นภายในเวลาไม่ถึงเดือน

ทั้งการดักและเบื่อ หนูพวกนี้ก็ไม่มีทีท่าว่าจะหมด แต่กลับเพิ่มมากขึ้นจนระบาดหนักขึ้นมาอยู่ในพื้นที่สวน ไม่น่าเชื่อว่าแม้แต่ยางพารา ยังถูกกัดกินต้นจนเปลือกเปลือยยืนต้นตายไปก็มาก ยังไม่นับถึงผลผลิตอื่นๆ ที่ต้องปกป้องกันเป็นพิเศษ  

หนักเข้าหาทางออกไม่เจอชาวบ้านจึงลือกัน มีประเทศเพื่อนบ้านนำหนูชนิดนี้มาปล่อยบ้านเราเพื่อให้ทำลายต้นอ่อนเป็นการสกัดคู่แข่งทางการค้า    

เมื่อต้นปาล์มสูงขึ้น อาหารของหนูเริ่มลดลง แต่ปริมาณของลูกหลานหนูมากขึ้น ใครทะลึ่งปลูกข้าวในช่วงเวลานี้ก็จะเหมือนการเอาอาหารจานโปรดไปให้ ทดแทนสิ่งที่เคยกิน ยิ่งพื้นที่นาข้าวจำนวนน้อยๆ ยิ่งเลวร้ายหนักขึ้นไปอีกหลายเท่า

การทำนาในยุคนี้จึงเหมือนบทเรียนอันหนักหนาสาหัสที่ต้องจดจำและหาทางแก้ไขกันอย่างมาก

พืชอาหารที่หล่อเลี้ยงให้คนในระดับล่างนับวันแต่จะมีราคาแพงขึ้น และต้องซื้อหามาติดบ้านไว้ทุกครัวเรือน ทั้งนี้ยังไม่นับถึงองค์ประกอบย่อยอื่นๆ เช่น ผัก หญ้า ปลาปิ้ง เป็นเป็นส่วนประกอบของคนทำนาในยุคโน้น จึงทำให้คนยุคนี้ต้องซื้อหาทุกสิ่งทุกอย่างที่ประกอบขึ้นมาเป็นสังคม

ไม่แปลกที่คนจนเพิ่มมากขึ้น ในยุคที่ข้าวของขึ้นราคา เงินบาทกลายเป็นเศษเหรียญไร้ค่าที่เด็ก ๆ ไม่ลักขโมยไปซื้อขนมขบเคี้ยวอีกแล้ว

แต่เมื่อย่างปี 2551 ราคาข้าวแพงขึ้น พื้นที่นาที่เคยถูกทิ้งร้างหลายแห่งฟื้นคืน ผู้คนหวนกลับมาทำนามากขึ้น ข้อได้เปรียบของคนที่เริ่มต้นก่อนในยุคที่มีการเปลี่ยนแปลง ทั้งสิ่งแวดล้อม พันธุ์ข้าว และความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ

คือประสบการณ์ใหม่ภายใต้ข้อจำกัดแบบใหม่ซึ่งคนรุ่นก่อนอาจจะคาดไม่ถึง แม้คนรุ่นเก่าจะมีประสบการณ์ในการทำนาอันโชคโชนเชี่ยวชาญในสายเลือดก็ตาม แต่อย่างที่บอกครับโจทก์เปลี่ยน วิธีการย่อมต้องเปลี่ยนแปลงตาม

หลังจากผ่านเดือนพฤษภาคม 2551 ไม่กี่วัน ฝนตกหลายวันติดต่อกัน ดินชุ่ม น้องชายผมโทรมาบอกว่าเปิดสวนใหม่ เพิ่งกวาดพื้นที่จนเตียน น่าจะลงข้าวไร่ได้ ผมจึงหอบหิ้วพันธุ์ข้าวที่ได้รับมาจากมิตรไกลถึงจังหวัดนครพนมติดมือไปบ้านน้องชายอีกอำเภอหนึ่ง  

แม้ทำเลจะไม่เหมาะกับการปลูกข้าว แต่เราคิดเองว่ามันไม่เหมาะ น่าจะให้ต้นข้าวตัดสินเองว่าแสงสว่าง ดิน น้ำ หรือธัญญาหารในดินจะเหมาะแก่การเพาะปลูกหรือไม่