๑. “มีแต่คนว่า หนูมันกินหมด ไม่ได้ข้าวหรอก” ชายวัยเกินหกสิบถือมีดงอ(พร้าขอ)เดินดูรวงข้าว ขณะที่น้ำค้างยังพรายอยู่ทุกที่  ใบ เมล็ด ซัง ใบหญ้า ใยแมงมุม ฯลฯ 
 

“กูทำนามาตั้งแต่ยังไม่นุ่งกางเกง คราดยกไม่ไหวต้องขึ้นไปยืนให้ควายมันลาก กูชอบของกูแบบนี้…ทำนาก็ต้องได้ข้าว มากน้อยไม่รู้ แต่ต้องได้”
 

“ผมก็ชอบของผมแบบนี้เหมือนกัน” เห็นแววตามุ่งมั่นอดไม่ได้ที่จะสนทนาต่อเนื่อง
 
“ตอนที่น้ำท่วมวันก่อน มีคนเขาบอกให้ไปขอรับความช่วยเหลือจากอำเภอ ,กูขี้คร้าน รอดูมันก่อน ถ้ามันไม่ตาย เขามาเห็นทีหลัง - มันอายเขา ดีที่มันรอด แล้วก็งามไม่ได้ใส่ปุ๋ยอะไร มีแต่ฉีดยาฆ่าแมงไปวันก่อนทีนึง”
 

ใช่ครับ…นาข้าวในดงปาล์มที่แกปักดำผมเห็นมาตั้งแต่เริ่มต้น ที่นาแปลงเล็กๆ นี้เป็นแรงบันดาลใจและแรงฮึดให้กับผมได้เป็นอย่างดี มันช่วยให้ผมได้ต่อสู้กับความไม่แน่นอน อุปสรรคทั้งหลายที่ประดังเข้ามาตั้งแต่เริ่มต้นทำนาในที่ดินของตนเองเมื่อเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา(ส.ค. ๒๕๕๐) เป็นที่ดินแปลงเดียวของหมู่บ้าน ที่ยังคงรักษาความเป็นที่นาไว้

 

เส้นทางที่อ้อมเมืองจากตลาดสด ถนนสายนั้นเลาะเลียบริมภูเขา มุมหนึ่งของริมถนนหลีกเมือง ที่นี่เป็นที่ลุ่มต่ำที่เป็นอู่ข้าวอู่น้ำของคนบ้านนาโพธิ์ อดีตเคยเป็นทุ่งนาลิบลับไกสุดสายตา เชื่อมต่อกับหมู่บ้านถัดไปรวมเป็นเนื้อที่มหาศาล มากพอที่จะเลี้ยงคนรุ่นนั้นให้สืบทอดเผ่าพันธุ์ถึงรุ่นนี้ แม้ความเปลี่ยนแปลงจะเป็นนิรันดร์ แต่มุมเล็กๆ ช่องว่างระหว่างต้นปาล์มน้ำมันอายุไม่เกินสามปีปรากฎร่องรอยของการถางทำ ขุด และเพาะปลูกพืชพันธุ์

ถัดขึ้นมาจากพื้นนา เป็นบ้านสวนริมภูเขาลักษณะโดยรวมคล้ายกับบ้านสวนทุกแห่งในภาคใต้คือ ปลูกทุกอย่างที่กินและใช้รวมๆ กันไป
 

สวนจึงดูรกเรื้อเขียวครึ้มมีเสน่ห์แบบที่ผมชอบ
 

การเข้ามาของสวนปาล์มน้ำมัน คือ การล่มสลายของนาข้าว ผมขยันพูดถึงประเด็นนี้อยู่บ่อยๆ คงคุ้นเคยกันดี กระทั่งเคยพูดกับเจ้าของนาซึ่งทิ้งร้างบางคนเขาบอกว่า

ผมพยักหน้าหงึกๆ เห็นใจ เพราะส่วนใหญ่แล้วการทำนาเพียงเจ้าเดียว ในขณะที่โดยรอบเป็นพื้นที่การเกษตรอื่นซึ่งผิดแผกแตกต่าง ท้ายที่สุดแล้วความแปลกแยกนั้นจะกลับย้อนมาสู่คนทำนาเสียเอง ทั้งโดยศัตรูพืชและสายตาเหยียดหยามมองดูต้นกล้าใหม่ถูกปักดำรอบๆ ต้นปาล์มน้ำมันแล้วทำให้ผมมีกำลังใจขึ้นเป็นกอง เห็นอย่างนี้แล้วทำให้เข้าใจได้โดยง่ายว่า ข้อจำกัดที่ผมอ้างถึงเพื่อที่จะมีเครื่องมือในการทำนานั้น สำหรับบางคนแล้ว ไม่ได้มีความหมายอะไรเลย ขอเพียงที่ดินเพาะปลูก(ซึ่งไม่ใช่ของตัวเองก็ได้) เรี่ยวแรงของตน และแรงหนุน(จากคนในครอบครัว) แค่นี้กิจการงานใดๆ ก็โลดแล่นไปได้    

ผมว่า “เฮ้ย…อะไหล่มันหายากเทียวนา”
 

เพื่อนบอก…  “เฮ้ย…กูมั่นใจว่าสามารถหาได้ในโลกนี้ ชาตินี้ และไม่ต้องป่ายปีนไปหาถึงดาวอังคารในชาติหน้าแน่นอน”
 

ผมร้อง  “เฮ้ย !?  (เสียงดังกว่าเก่า)จริงของมึงว่ะ !!!”   
 

ก่อนเข้าฤดูกาลทำนาปีนี้ ผมบ่นกับเพื่อนหลายคนว่า หากมีเครื่องมือเครื่องจักรเอง ทำงานได้เองคนเดียว ผมจะไม่ทำนาร่วมกับใคร(หรือครูคนไหน)ที่เคยทำมาด้วยกันอีก ขอเครื่องมืออย่างควายเหล็กตัวเดียว ทุกอย่างก็จบ..
 

แต่พอได้ควายเหล็กเก่า ๆ มาชุดหนึ่งการกลับไม่ได้เป็นอย่างที่คิด งานในตมโคลนไม่ได้เหมือนกันทุกที่ นาลุ่มกับนาดอนย่อมแตกต่างกัน

ท้ายที่สุดมาจบที่จอบและคราดซึ่งใช้แรงจากข้อแขนบวกกับแรงโน้มถ่วงของโลกเท่านั้นเอง…..ทุกอย่างก็ลื่นไหล
 

มนุษย์มักสร้างความยุ่งยากให้กับการใช้ชีวิตโดยมโนว่า นั่นคือความสุข ความสะดวก สบาย อย่างการสะสม สั่งสม การมี ได้ ใหญ่ แข็ง อวบ อูม ขาว ใส มาก สะดวก ฯลฯ ซึ่งหากไม่มีสิ่งเหล่านั้น ชีวิตก็ยังไปของมันได้ ตามสภาพแวดล้อมนั้นๆ

ใช่สินะ สิ่งใดก็ตามอันมาจากพื้นฐานการคิดของคน ล้วนหาได้ในโลกนี้ ประเทศนี้ จังหวัดนี้ อำเภอนี้ หมู่บ้านนี้ และด้วยตัวของตัวเอง ผมไม่เคยคิดพึ่งเรี่ยวแรงแห่งตนอย่างเต็มเม็ดเต็มหน่วย มันแต่จะหาเครื่องทุ่นแรงเพื่อทดแทนชดเชยความไม่มีของตัวเองต่างหากเมื่อเข้าใจ,อะไรที่คิดว่าเป็นอุปสรรคก็ง่ายขึ้น

 ๓. จากเดือนสิงหาคม ๒๕๕๐ กระทั่งเดือนมกราคม ๒๕๕๑ ต้นข้าวในสวนปาล์มน้ำมันแห่งนั้นเริ่มทะยอยสุก เพราะเป็นข้าวหลากชนิดพันธุ์ จึงสุกไม่พร้อมกัน ลำต้นสูงท่วมหัวบ่งบอกว่าเป็นข้าวพื้นเมืองที่เหมาะกับนาน้ำลึกเสียอย่างเดียวที่ผมไม่สามารถแยกแยะว่าต้นข้าวต้นไหน พันธุ์อะไร  แต่สีสันและความแตกต่างของเมล็ดอดทำให้ทึ่งไม่ได้ นี่คือแนวทางอย่างหนึ่งของการอนุรักษ์แล
คัดสรรสายพันธุ์ข้าวพื้นเมืองของลุงคนนี้ โดยที่แกเองไม่รู้ตัว
 

“ปีนี้ไม่ทำแล้วข้าวนี้…มันส้ำสอน” 

“……..อ๋อ…มันปน”  ผมถึงบางอ้อ ส้ำสอนคือสำส่อน คือ หลายๆ ,ปะปนนั่นเอง

“งั้นแลกกับผม คนละถัง ของผมข้าวพันธุ์ ไม่ปน”  ในใจนึกถึงข้าวพันธุ์ที่ซื้อมาจากชาวอิสานย่านทุ่งยางงามเมื่อหลายวันก่อนหน้านี้

นี่นับเป็นอีกหนึ่งแรงดลใจของผม อันเกิดแต่ชาวนารุ่นสุดท้ายท่ามกลางความแปลกปลอมของยุคสมัยที่ผมเสาะหา ในแถบถิ่นบ้านเกิด

นาทีนี้ผมอดสงสัยตัวเองไม่ได้ว่า แท้แล้วผมชอบทำนาหรือชอบชีวิตของคนทำนากันแน่?

ความมั่นคงสุดท้ายในชีวิตของผมฝากไว้ที่ข้าวครับ ข้าวที่ผ่านการปลูกด้วยแรงงาน ครุ่นคิดด้วยมันสมอง และจัดการด้วยความร่วมมือร่วมใจกันของคนที่พอจะพึ่งพากันได้

หากแต่ความมั่นคงสุดท้ายของผมสั่นคลอนเพิ่มมากขึ้นทุกปีๆ อันสืบเนื่องมาจากหลายปัจจัย ซึ่งส่วนใหญ่นับเป็นปัจจัยภายนอก นับตั้งแต่แหล่งเพาะปลูก สิ่งแวดล้อม ธรรมชาติ นก หนู ศัตรูข้าว ฯลฯ ปัจจัยต่างๆ เหล่านี้ล้วนกระทบต่อคนอื่นซึ่งปลูกข้าวเช่นเดียวกัน ไม่ว่าข้าวที่เขาปลูกจะมีไว้เพื่อกินหรือขาย   

ผมขับมอเตอร์ไซค์ผ่านทุ่งนาแห่งนั้นหลายครั้ง นับแต่เป็นทุ่งทิ้งร้าง….กระทั่งฝนแรกพรมจึงปรากฏร่องรอยของการไถทำ นกเป็ดแดงและนกกระยางเดินย่องหาปูปลาอย่างอิสระ
   


เดือนต่อมา ต้นกล้าระบัดใบเขียวสวยตลอดสองข้างทางหลวงชนบท หมดจดงดงามอย่างบอกไม่ถูก

ผมเริ่มคำนวนเวลาเพื่อไถ่ถามข่าวถึงการเก็บเกี่ยวผลผลิต   


แม้เป็นที่นาเช่าทำจากเจ้าของพื้นที่ซึ่งเป็นคนในท้องถิ่น แต่พี่น้องชาวอิสานกลุ่มโคราชที่มาตั้งถิ่นฐานทำไร่กาแฟอยู่ในแถบพื้นที่สูงจรดรอยต่อจังหวัดระนอง อุตส่าห์ดั้นด้นมาหาที่ราบ เพื่อเพาะปลูกพืชอาหารไว้เพื่อกินและขายบ้างหากมีเหลือเฟือ

ครับ…ผืนนาที่พวกเขาเช่าทำคือท้องทุ่งที่ผมกล่าวถึง

ตกบ่ายของวันร้อน ๆ วันหนึ่งปลายปี ๒๕๕๐

ยกมือไหว้ พวกเขาไหว้ตอบอย่างงงๆ

“พอดีทราบข่าวจากลุงทางฟากโน้นว่าจะมีการนวดข้าววันนี้ เลยจะมาขอซื้อซักกระสอบไม่ทราบว่าเป็นข้าวพันธุ์อะไรครับ…??”

“ไม่รู้ข้าวพันธุ์อะไรรู้แต่เพียงว่า เขาเรียกข้าวกำนันทรง ก็เรียกตาม ๆ กันมา”

“มีด้วยเหรอ…ข้าวกำนันทรง?”

“คงไม่ใช่ข้าวของโรงสีของกำนันทรงนะครับ?” ผมพอจะทราบเลาๆ ว่าท่าข้าวกำนันทรงเป็นท่าข้าวซึ่งใหญ่ที่สุดในจังหวัดภาคกลาง เป็นศูนย์รวมของข้าวจากเกือบทั่วประเทศไปรวมกันที่นั่นก่อนจะกระจายไปยังจังหวัดอื่นๆ หรือแม้แต่ต่างประเทศ ดังนั้นอาจเป็นการยากที่จะระบุได้ว่าพันธุ์ข้าวที่เขาพูดมาเป็นข้าวชื่ออะไรได้อย่างชัดเจน

ซึ่งแน่นอน….ความน่าสนุกมันอยู่ตรงนี้เหมือนกัน

“อาจจะใช่หรือไม่ใช่ไม่รู้เหมือนกันนะเพราะคนที่เขาเอามาแต่แรกๆ ก็เป็นคนชอบขี่รถเที่ยวแบบน้องนี่แหละ มองหาพันธุ์ข้าวแถบอยุธยาแล้วซื้อมาปลูกแถวนี้ เราขอมาทำต้นพันธุ์ปลูกต่อๆ กันมา  แต่ตอนนี้เขาเลิกทำไปแล้ว ส่วนเรายังทำกันอยู่ คนที่อื่น ๆ ที่เอาพันธุ์ไปก็ชอบใจว่าข้าวมันไม่ต้องดูแลมาก ต้นไม่สูงมาก แล้วก็ไม่เตี้ยเกินไป นวดก็ง่าย ระแง้ไม่เหนียวมาก เม็ดไม่เล็กมาก นวดแบบฟาดมือหรือที่เราเรียกว่าตีข้าวก็ง่าย”

“แข็งไหม หมายถึงตอนหุงน่ะ”

“ก็..ไม่แข็งเท่าข้าวชัยนาท แล้วก็ไม่อ่อนเท่าข้าวหอมปทุมธานีนะคนอิสานเราชอบข้าวหอมมะลิ เพราะทำเองมาตั้งนานมาแล้วแต่ปลูกที่นี่ได้ยาก เน่าบ้าง ปุ๋ยมากก็ไม่ได้ น้ำมากก็ไม่ดี ปลูกที่ลุ่มก็ไม่สวย ที่ดอนทุกวันนี้ก็ไม่เหลือที่นาให้เช่าทำอีกแล้ว”  

นับเป็นคนทำนาอีกกลุ่มหนึ่งในบรรดาหลายกลุ่มย่อยที่กระจายตัวกันอย่างหลวมๆ ตามหมู่บ้านและพื้นที่ลุ่ม ไม่นานกลุ่มย่อยเหล่านี้อาจเลิกล้ม แล้วหมดไปจากจังหวัดภาคใต้ตอนบน

“ส่วนค่าที่นาบางเจ้าเขาก็ให้เป็นเงิน เราให้เป็นข้าวเปลือก สมมุติเราได้ข้าวเปลือกมา 1 เกวียนต่อฤดูกาล จัดให้ให้ข้าวเจ้าของที่นาสัก สามสี่กระสอบแล้วแต่เราได้มากน้อยแค่ไหน”

ระหว่างรอรถนวด เรานั่งคุยกันหลายเรื่องเกี่ยวกับการทำนาทำสวนของชาวอิสานกลุ่มนี้ ในช่วงที่มีการทำมักจะใช้วิธีการออกแขก ขอแรง หรือผลัดกันไปช่วยงานของแต่ละครอบครัว ซึ่งตอนนี้นับว่าวิถีชาวนาปักษ์ใต้ตอนบนนับว่าหายากยิ่งแล้ว    

รถไถลากพ่วงเครื่องฝัดข้าวแบบสกายแล็ปข้าว จอดใกล้ๆ กองฟ่อน แรงงานกรูเข้ารุมมล้อม แบ่งหน้าที่กัน คนขนป่อนสองคน ช่วยยัดฟ่อนใส่รางรับอีกสองสามคน อีกคนเตรียมกระสอบรอรับข้าวเต็มเม็ด อีกกระสอบรอรับข้าวที่ปนกันระหว่างแกลบกับเม็ดดี ดูสับสนวุ่นวาย ทว่ากลมกลืนงดงามตามประสา

ฝุ่นและเศษฟางลอยไปกองอยู่ในจุดเดียวกัน

ขณะงานในนายังไม่เสร็จ ผมจ่ายเงิน 250 บาทให้กับเจ้าของข้าว แล้วแบกกระสอบข้าวสามถังขึ้นบ่า เดินตุหรัดตุเหร่เลาะคันนาไปยังรถมอเตอร์ไซค์คันเก่า ก่อนจะสตาร์ทรถขับกลับบ้านด้วยใจเอิบอิ่ม

ผมตามหาเพื่อพูดคุยสอบถาม เก็บเกี่ยวเป็นตำราส่วนตัวทั้งพันธุ์ข้าว วิถีชีวิตและวิธีในการดำรงชีพด้วยการงานที่แสนธรรมดาทว่าแปลกแยกแตกต่างมากขึ้นทุกวันๆ ท่ามกลางความแปลกแยกแตกต่างนั่นเองมีความเรียบง่ายงดงามแทรกตัวอยู่ แม้การเข้าหาและเก็บเกี่ยวของผมจะไม่ครอบคลุมทุกด้าน อย่างน้อยผมได้เริ่มแล้ว ทั้งโดยตัวเอง ทั้งตัวอักษรที่ถ่ายทอดออกมาเล่าสู่กัน  
 

ข้าวหลายชนิดพันธุ์ที่สะสมจากกลุ่มคนเหล่านั้น ทั้งจากการเพาะปลูกด้วยตนเองยังรออยู่ที่บ้าน

ผมยังไม่รู้เลยว่าจะหาที่นาแห่งไหนที่เหมาะสมในการเพาะปลูกในฤดูกาลที่จะถึงนี้