น้ำเหนือสีชาไหลบ่ามาทางลำน้ำเก่าแก่ จากสูงสู่ต่ำกว่า น้ำสีชาบ่งบอกว่าต้นน้ำห่างไกลจากความอุดมสมบูรณ์ หากไม้ไร่ปกคลุมต้นน้ำรากจะซึมซับน้ำไหลเรื่อยลงปลายน้ำจะไม่ขุ่นข้น สายน้ำบ่งบอกถึงพื้นที่ต้นน้ำได้โดยไม่ต้องออกไปดูให้เห็นกับสายตา
ผมเคยบอกเพื่อน ๆ หลายคนที่เดินทางสู่ต้นน้ำด้วยกันมาหลายทริปว่า..เราโชคดีขนาดไหนที่มีเวลาใช้ช่วงหนึ่งของชีวิตวัยหนุ่มสร้างเรื่องราวรายทางด้วยการเดินทางออกไปข้างนอก โดยไม่ต้องใช้คำพูดสวยหรูว่านักเดินทาง โดยไม่ต้องทัดถ้อยคำไว้ริมซอกใบหูว่าอุดมการณ์
เราเรียนรู้เรื่องราวจากรายทางรอวันเติบใหญ่ ทั้งร่างกายและความคิด แน่นอน…..ผมไม่ได้บอกว่าผมคิดการใหญ่
แต่เมื่อเติบโตถึงวันนี้แล้ว ผมกลับคิดการเล็กลง ขลุกอยู่กับสิ่งเล็ก ๆ น้อยรอบตัว เหมือนไร้หัวใจจะมองความเป็นไปของบ้านเมือง อาจเพราะความเป็นไปของบ้านเมืองมีครรลองของตัวมันเองโดยไม่ต้องหยิก หยอก กระเซ้า หรือ เสียดสีให้แปดเปื้อนความหมักหมมของคนในนาแบบผม
เพื่อนผม..ประกอบอาชีพขายข้าวต้มอยู่ในเมือง เอ่ยกับผมว่า “เอ็งอยู่กับสวนกับนาไม่เดือดร้อนรุนแรงเหมือนกับคนค้าขายในเมืองอย่างข้าหรอก”(ดังนั้นอาจพอมองได้ว่าสิทธิในการแสดงความคิดเห็นต่อความเป็นไปของบ้านเมืองย่อมเกิดกับคนแบบเขามากกว่ากว่าคนแบบผม?)
ผมยิ้มเย็นพร้อมกับคิดในใจ ไฟตัดหมอกซึ่งเคยให้แสงสว่างตรงสี่แยกในหมู่บ้านเล็ก ๆ แห่งยังดับสนิทมาร่วมครึ่งปีอาจเพราะหมาตัวหนึ่งเผลอเยี่ยวรดเสา มนุษย์ตาคมยืนมองความมืดมาหลายร้อยค่ำคืน ทั้งที่ไฟตัดหมอกดวงนั้นตั้งตรงหน้าบ้านผู้ใหญ่บ้านชนิดเปิดประตูบ้านก็มองเห็น
ทว่า…ยังไม่มีความเปลี่ยนแปลงในทางดีนับแต่วันนั้น..กระทั่งวันนี้ นี่คือบ้านเมืองในอุดมคติดอกหรือ ?
ไฟส่องสว่าง ๑ ดวงดับในหมู่บ้าน สื่อความหมายอะไรต่อความเป็นไปในระดับประเทศยังงั้นหรือ ? – ใครกันจะบอกได้
ริมลำธารสีชา น้ำเอ่อขึ้นมาริมฝั่ง หญ้ารกเมื่อฝนพรำเป็นที่ป่ายปีนรับแสงสว่างของมวลไม้เลื้อยสีสด ไม้เลื้อยที่นับวันจะสิ้นสูญไปจากแผ่นดินเปื้อนสารเคมี เพราะไม่ไกลจากชายฝั่งน้ำคือสวนเกษตรแผนใหม่ แม้จะมีรูปแบบคล้ายวนเกษตรหรือสวนสมรมแบบเก่า แต่เกษตรกรในยุคง่ายเข้าว่า นับวันแต่จะเร่งรีบใช้สารเคมีในการประกอบกิจการอย่างบ้าคลั่ง
ใช่…เรา(ชาวบ้าน)เป็นแค่คนในแผน(พัฒนาฯ) ความเปลี่ยนแปลงใด ๆ อันสืบเนื่องมาจากยุคต่อยุคปฏิเสธไม่ได้ว่ามาจากแผนฯมากกว่าครึ่ง
ลำธารสีชา น้ำเอ่อขึ้นมาริมฝั่ง หญ้ารกเมื่อฝนพรำเป็นที่ป่ายปีนรับแสงสว่างของมวลไม้เลื้อยสีสด ไม้เลื้อยที่นับวันจะสิ้นสูญไปจากแผ่นดินเปื้อนสารเคมี เพราะไม่ไกลจากชายฝั่งน้ำคือสวนเกษตรแผนใหม่ แม้จะมีรูปแบบคล้ายวนเกษตรหรือสวนสมรมแบบเก่า แต่เกษตรกรในยุคง่ายเข้าว่า นับวันแต่จะเร่งรีบใช้สารเคมีในการประกอบกิจการอย่างบ้าคลั่งไม่เว้นแม้แต่การนำกากน้ำมันในรูปแบบของเคมีภัณฑ์ทางการเกษตร ก็เช่นเดียวกัน
ไม่แปลกหากไม้เถาว์ใบสวยดอกงาม เถาว์สีสดของมันจะสิ้ญสูญไปจากแผ่นดินในชนบทหมู่บ้านอย่างไร้ร่องรอยจะเสาะค้น
เหตุการณ์เล็ก ๆ อย่างไม้นิรนาม ๑ ต้นหายไปจากโลก แม้แต่คนขายข้าวต้มจะสนใจเจียวหรือ ?
ฝนแรกมาแล้ว
ฟ้าที่โล่งโจ้งจนแดดสาดความร้อนได้ทั่วถึง วันนี้ทะมึนมัวเสียจนคนเกียจคร้านได้ใจ นอนซุกกายอยู่โปงผ้าห่มอุ่น นานจนมืดจาง แสงจากแดดทะลุผ่านเมฆฝนเหมือนแสงจากกระจกฝ้าลอดผ่านช่องลมเข้ามาเลิกตีนมุ้ง ปลุกคนขี้เซาให้สลัดความหงอย รับงานการในสวนและท้องทุ่ง
ฝนแรกให้ชีวิตใหม่แก่สวน แค่บรรยากาศซึมเซามัวซัว แทบจะทำให้สีเขียวชำแรกออกมาจากผิวดินรับความชื้นจากฟ้า
แม้แล้งที่ผ่านมาจะให้สีสันแก่ผิวดินออกไปในโทนน้ำตาลแดงแห้งเกรียม แต่ฝนกลับมีสีสันแห่งชีวิตซึ่งผิดแผกออกไป
ดอกไม้บางชนิดมีหัวใต้ดิน รอจังหวะเวลาเพื่อเกิดอีกครั้ง อีกครั้ง ทุกปี ทุกปี
ขณะช่วงวัยเด็ก เคยสงสัยว่าพวกผู้ใหญ่พ่อแม่ปู่ย่าของเรารู้ได้อย่างไรว่าต้นไม้อะไรงอกอยู่ที่ไหนบ้าง ขอเพียงสมาชิกในครอบครัวเอ่ยปากว่า อยากใช้ประโยชน์จากพืชหัวชนิดนี้ชนิดนั้น พ่อแบกเสียมเดินดุ่มเข้าไปยังที่ว่างในสวน ซึ่งดูเหมือนไม่มีสิ่งใดเลยอยู่ที่นั่น ขุดลงไปไม่เกินปากเสียม พบพืชหัวขนาดใหญ่ฝังตัวแนบแน่นกับแผ่นดิน ล้าง ปอก หั่น หากลวิธีชะเอาความเป็นพิษออก แล้วแปรรูปเป็นอาหาร ขนม ฯลฯ
เมื่อฝนแรกเว้นช่วง แดดจ้าร้อนแรงพืชบางชนิดแทงช่อดอกขึ้นมาจากดินชื้น ส่งกลิ่นตรลบ
แต่…ใช่ว่าดอกไม้ทุกดอกจากต้นไม้ทุกต้น จะหอมหวนชวนดมทุกเผ่าพันธุ์
วันหนึ่งเพื่อนผมโทรมาเล่าบางเรื่องให้ฟัง
เพื่อนว่า…เพื่อนตามหากลิ่นสัตว์ตายรอบบ้านหลายรอบ ทั้งมุด ทั้งปีนเพื่อหาว่าจะมีแมวมีหมาตายอยู่ตรงไหนซักแห่งในรั้วบ้าน หลายชั่วโมงผ่านไปจึงพบว่ากลิ่นสัตว์ตายนั้นคือดอกไม้ชนิดหนึ่งซึ่งมีสายพันธุ์เดียวกับดอกซากศพของประเทศอินโดนีเซีย
ดอกไม้ชนิดนั้นแอบบานอยู่ใต้กระไดบ้านเขานั่นเอง
เราเรียกมันว่าดอกบุก - บุกคางคก มลายูอาจจะเรียกเป็นภาษาที่แปลแล้วว่า ดอกเหม็นหรือดอกซากศพ วัยเด็กผมแบกเจ้านี่ไปทิ้งบ่อร้างทุกปีที่ฝนเดือนหกตกพรำ ความเหม็นเหมือนหมาตายพร้อมกันสี่ห้าตัว ในระยะพองอืดชวนให้สำรากคายของเก่าวันละหลายหน จนกว่าจะหาต้นกลิ่นนั่นพบ ตัดทิ้งบ่อรูดินสยบกลิ่นได้แค่ทุเลา
จะให้เงียบสนิทต้องกลบฝังพร้อมสวดส่งวิญญาณปานนั้นเทียว
แต่…กลิ่นจากนรกกลับมีรสชาติของชิ้นส่วนอื่นดังของขวัญจากสวรรค์ ต้นอ่อนของบุกคางคกแกงเลียงเคยออกรสหวานกลม หัวใต้ดินทั้งคุณประโยชน์ทางยา ขนม และอาหาร เออหนอ..ความข้ดแย้งในรูปลักษณ์ที่ซ่อนอยู่ในสิ่งเดียวกัน
พืชตระกูลบุกมีช่อดอกเป็นเอกลักษณ์ จะว่าสวยก็ใช่ จะว่าประหลาดพิกลสำหรับบางสายพันธุ์ก็ถูก
ริมทะเลเหนือหาดทราย น้ำเค็มสาดขึ้นมาไม่ถึง มีบุกชนิดหนึ่งออกดอกแปลกคล้ายว่านค้างคาวดำ สีเขียวชูช่อมีหนวดระยาง งดงามแปลกตา ออกดอกยามฝนแรกพรมหาด งดงามไหมเล่าธรรมชาติเจ้าเอยฯ
บุกเตียงงอกในสวนขี้คร้านช่วงหน้าฝน ช่อดอกสูงจากระยะเมตรเดียวบางดอกในดินอุดมพบสูงกว่าเมตรครึ่ง ลำต้นมีขนาดไม่เกินหัวแม่เท้า
ก้านและดอกบุกเตียงเป็นอาหารอร่อยล้ำเพียงรู้วิธีปรุง ลอกผิวก้านดอกออก หั่นเป็นท่อนไม่เกินนิ้ว พักไว้ ต้มน้ำเดือดจัดใส่ก้านและช่อดอกลงไปต้มจนสุกนำขึ้นมาสะเด็ดน้ำ
ปรุงน้ำแกงจืดต้มจนเดือดใส่ก้านดอกและดอกบุกเตียงลงไป ชิมรส ปรุงรสตามชอบ ปักษ์ใต้แกงจืดแกงเลียงใส่กะปิลงไปแทนความเค็มอื่น เรียกเลียงเคย อร่อยลิ้นเอมใจ
เดินป่าบนภูสูงชื้นแฉะหลายแห่งในท้องถิ่นใต้ ผมพบบุกนางกวัก มีกลีบดอกสีเขียวขนาดเล็กงุ้มคล้ายมือของนางกวัก กลืนกับสภาพแวดล้อมซึ่งเต็มไปด้วยตะไคร่น้ำจับเขียวเป็นพรมผืนใหญ่ทอดปู
งดงามไหมเล่าธรรมชาติเจ้าเอยฯ
