ผมรับเงิน ๖๓ บาทจากมือเฒ่าแก่รับซื้อผลิตผลทางการเกษตรด้วยความรู้สึกโหวงเหวง

หมากสุกในสวนขี้คร้านหน้าแล้งนี้รวบรวมได้ไม่มาก เมื่อกับบ้านพ่อในต่างอำเภอแล้ว จึงมากพอที่จะให้คนแก่ที่บ้านได้ทำงาน โดยการผ่าออกเป็นสองซีกเพื่อตากแดดให้แห้ง ก่อนที่จะแกะเนื้อในออกจากเปลือกชั่งกิโล ได้เงินใช้จ่ายแม้จะเป็นรายได้เล็กน้อย แต่คุณค่าของเงินมีมากกว่าที่ผมได้รับจากคนรับซื้อผลผลิต

ในอดีต..ผลผลิตในสวนยามที่แล้งมาเยือนนอกจากหมาก เม็ดมะม่วงหิมพานต์ แล้ว ยังมีมะพร้าวห้าวซึ่งสามารถขายทั้งลูกและผ่าตากแห้งขายได้ด้วย

เนื้อมะพร้าวที่ผ่านกระบวนการทำให้แห้งโดยการตากหรือรมควันไฟ จนความชื้นหรือน้ำในเนื้อระเหยหมดไป ได้ราคาดีกว่าขายลูกในบางฤดูกาล แต่การเก็บมะพร้าวไว้จนผ่านระยะทึนทึกจนกระทั่งหน่อเล็ก ๆ งอกออกจากเปลือก สามารถนำมาสกัดน้ำมันเพื่อเป็นส่วนผสมของยาสมุนไพรนั้น กลับได้คุณค่ามากกว่า ทั้งในแง่ตัวเงินรายรับ รวมไปถึงการประหยัดรายจ่ายในการซื้อหาน้ำมันมาบริโภค

ยุคหนึ่ง ราคาของเมล็ดมะม่วงหิมพานต์แห้งราคาตก มะม่วงในสวนล้มตายโดยขาดการใส่ใจดูแล ดังนั้นสวนของเราจึงเหลือเพียงหมาก และมะพร้าวเป็นรายได้รายเดือนที่พอจะเลี้ยงตัวอยู่ได้โดยไม่ขัดสนมากนัก

ผมเก็บหมากตากแห้งขายมาตั้งแต่เด็ก ปลายทางของหมากแห้งไปที่ไหนไม่เคยรู้ จากคำบอกเล่าเพียงว่าหมากพวกนี้เข้าโรงงานเพื่อสกัดเอาสารอะไรบางอย่างมาย้อมอวนเพื่อความทนทาน

ต้นหมากในสวนขี้คร้านยืนท้าแดดลมผ่านมาหลายยุคสมัย สืบรุ่นต่อรุ่น ในยุคก้าวหน้าของจอมพล ป.พิบูลสงคราม ย่าเคยเสียน้ำตาให้กับคำสั่งที่แนบมากับการห้ามประชาชนห้ามกินหมากและนุ่งโจงกระเบน

ผู้ใหญ่บ้าน กำนัน รับคำสั่งมาด้วยความกระอักกระอ่วน เพราะทุกคนล้วนเป็นลูกหลานของคนกินหมาก คนปลูกหมาก และคนมีสวนหมากในหมู่บ้านทั้งสิ้น

ประโยชน์ของหมากในสวนถูกใช้งานมากกว่าการกินผลและขายผล ชาวบ้านในยุคนั้นแทบทุกคน ในทุกภาคกินหมากไม่ว่าจะเป็นชาวบ้านร้านถิ่นในเมืองจนถึงชาวนาชาวไร่ ไพร่ นาย บ่าวล้วนกินหมาก กระทั่งทางการยุคนั้นใช้เป็นข้ออ้างว่าทำให้บ้านเรือนเปรอะเปื้อนสกปรก ทำให้ปากและฟันเปลี่ยนสี ไม่สวย ไม่ขาวเหมือนชาติตะวันตก

หมากพื้นเมืองสูงชะลูด เส้นใยภายในลำต้นแข็งแรงยืดหยุ่นเหมือนเกลียวลวดนับร้อยนับพันยึดแน่นเหนียวจากโคนถึงปลายยอด ต้นหมากจึงไม่ค่อยหักโค่นได้ง่าย การโอนเอนไปมาตามลมโยกช่วยให้ยืนต้นอยู่ได้หลายสิบปี กระทั่งยาวนานเกือบถึงชั่วอายุคนเลยทีเดียว

สวนสมรมยุคเก่าของภาคใต้มักมีต้นหมากเป็นเครื่องหมายบ่งบอก ไม่มีลักษณะความเป็นแถวเป็นแนวของการปลูก ต้นไหนแก่มาก สูงมาก มักถูกนำมาใช้ในการทำเรือน ทำแคร่ ทำโรงหนังตะลุง ทำโรงเลี้ยงพระเมื่อมีงานมงคล หรืองานอวมงคล

การโค่นต้นหมากในสวนข้างบ้านนับเป็นความสะดวกอย่างหนึ่งเมื่อเกิดเหตุการณ์ฉุกเฉินไม่ทันเตรียมตัวตั้งรับเช่นงานศพ เป็นต้น

ดังนั้น..การเสียน้ำตาของย่าให้กับต้นหมากหลายสิบต้นที่ถูกล้มเพราะความล้าหลังไม่ทันอาระยันประเทศนั้นนับว่ามีเหตุผลสมควรอยู่ 

แรงจูงใจของการปลูกหมากในบางสวน คือ ราคาของหมากอ่อนในบางฤดูกาลมีราคาแพง และหายาก ผมเคยซื้อหมากอ่อนจากตลาดมาฝากแม่ในราคา ๒ - ๓ ลูก ๑๐ บาท 

แพงกว่ามะนาวหน้าแล้งหลายเท่า!!!

จึงมีชาวสวนบางคนมีความสามารถทำให้หมากออกดอก ติดผล และขายได้นอกฤดูกาล เราเรียก หมากทะวาย หมากอ่อนราคาดีจนสามารถถัวเฉลี่ยให้กับรายจ่ายในการดูแลผลิตผลอื่น ๆ ในสวนได้พอสมควร

หากราคาในการขายทั้งผลไม่ดีนัก ชาวบ้านบางคนใช้วิธีฝานหมากอ่อนตาก จนแห้งใส่ถุงขายส่งเป็นหมากเพื่อการบริโภคอีกทางหนึ่ง ทว่าหลายสิบปีที่ผ่านมาผมไม่เคยเห็นว่าบ้านไหนจะทำหมากแว่นขายอีก ยกเว้นเพื่อเก็บไว้บริโภคเองในบ้านเท่านั้น

นอกเหนือจากรายรับอันมาจากหมากอ่อนคือหมากสุกตากแห้ง โดยชาวสวนจะต้องตากให้เนื้อในแห้งสนิทแล้วส่งขายร้านรับซื้อผลผลิตทางการเกษตร ซึ่งมีการรับซื้อเป็นกิโลกรัม

รายละเอียดของผลิตผลอันมีราคาตามแบบฉบับของพ่อค้าคนกลางซึ่งรับมาเป็นทอด ๆ มีข้อปลีกย่อยมากมายเพื่อเลือกเฟ้นคุณภาพของผลิตผลนั้น ๆ (คือการกดราคาดี ๆ นั่นเอง) เช่น ยางพาราเกรดดี ราคาดี (แน่นอน..มีน้อย) ปาล์มน้ำมัน ต้องเมล็ดโตคุณภาพของน้ำมันสีของเมล็ดบ่งบอกเนื้อในซึ่งเปี่ยมไปด้วยน้ำมันได้เป็นอย่างดี

ข้อแม้ของการรับซื้อหมากแห้งก็คือหน้าหมาก ซึ่งเมื่อผ่าออกแล้ว ตากแห้งแล้ว หน้าหมากต้องสวยเหมือนเพิ่งผ่า ไม่มีเชื้อรา หรือสีอื่นเจือปน

เคล็ดลับของการรักษาหน้าหมากให้สวยเพื่อให้ได้ราคาดีนั้นอยู่ที่การตากและผ่า ชาวสวนมักตากหมากสุกทั้งลูกจนแห้งสนิทพอที่จะขายได้ จึงค่อยมาผ่าเป็นสองซีก เหตุผลที่ต้องผ่าเพราะร้านค้าสามารถตรวจดูได้ว่าหมากแห้งพอที่จะรับซื้อได้หรือไม่นั่นเอง

หากหมากที่ผ่าแล้วถูกตากในที่แจ้งโดนแดดดี แห้งเร็ว แต่ต้องเก็บในที่ร่มหรือคลุมให้พ้นรัศมีน้ำค้างหรือความชื้อนอื่นเมื่อตกเย็น เพราะอาจทำให้สีของหน้าหมากไม่สวยอย่างที่ร้านรับซื้อต้องการ จากราคากิโลกรัมละ ๒๐ บาทขึ้นไป อาจกวูบเหลือเพียงกก.ละ ๑๕ บาทอย่างที่ผมได้รับ

ผมขายหมากแห้งด้วยน้ำหนัก ๔.๒ กก. ร้านรับซื้อให้ราคา กก. ละ ๑๕ บาท ผมได้เงินมา ๖๓ บาท ซื้อน้ำมันรถ ๔๐ บาท เหลือติดกระเป๋ากลับบ้าน ๒๓ บาท คุณค่าของหมากแห้งกลับอยู่ที่คนแก่วัย ๙๖ ได้ออกกำลังแขนและคุณค่าของการทำงานในบั้นปลายของชีวิต

แน่นอน…สำหรับผมในยามนี้ มันคุ้มครับ

             …………………………………………….

หมายเหตุ

หมากมีชื่อภาษาอังกฤษว่า Betel nut มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Areca catechu Linn. เป็นไม้ยืนต้นตระกูลปาล์ม เช่นเดียวกับมะพร้าว มีการแพร่กระจาย ในหลายประเทศ แถบเอเซียตะวันออกเฉียงใต้และอินเดีย

แหล่งปลูกหมากที่เป็นเชิงการค้า ของโลก ได้แก่ อินเดีย ศรีลังกา พม่า มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ ไต้หวัน อินโดนีเซีย ไทย

แหล่งปลูกในประเทศ ไทย ส่วนใหญ่อยู่ในภาคใต้ ภาคกลาง พื้นที่ปลูกหมากของไทยมีประมาณ 116,756 ไร่ ผลผลิตรวม 437,010 ตัน จังหวัดที่มีการปลูกหมากมากที่สุด คือจังหวัดชุมพร รองลงมาคือจังหวัดนครศรีธรรมราช ระนอง ฉะเชิงเทรา พัทลุง ตรัง พังงา ระยอง นครปฐม และสุราษฎร์ธานี
 
หมากจะเริ่มเก็บเกี่ยวตั้งแต่เดือนพฤษภาคม - ตุลาคม หมากทะวายจะเก็บเกี่ยวตั้งแต่ กุมภาพันธ์ - พฤษภาคม หมากทะวายราคาแพงกว่าหมากปี บางครั้งขึ้นถึงผลละ 3-5 บาท คนไทยบางคนและชาวเขาบางเผ่าโดยเฉพาะผู้เฒ่าผู้แก่ยังคงกินหมากแต่ก็ลดปริมาณลงมาก

หมากเป็นสินค้าส่งออกในรูปของหมากสดและหมากแห้ง หมากสดส่วนใหญ่จะขายเป็นหมากอ่อน ( ส่งไต้หวัน ) หรือทิ้งไว้ให้สุกเพื่อทำหมากแห้งต่อไป การบริโภคหมากของไทยสูงถึง 88 % ที่เหลือ 12 % จะเป็นการส่งออกในรูปของหมากสดและหมากแห้ง

ซึ่งเมล็ดหมาก เมื่อนำมาสกัดจะได้ไขมัน เมือก ยางและสารอัลคาลอยด์ ชื่อ Arecoline มีแทนนินสูง จึงสามารถใช้ในทางอุตสาหกรรมและยารักษาโรคได้หลายชนิด เช่น ทำสีต่าง ๆ ใช้ย้อมแห อวน ทำให้นิ่มและอ่อนตัว ยืดอายุการใช้งานได้นาน เส้นด้าย ไม่เปื่อยเร็ว ใช้สกัดทำยารักษาโรค เช่น ยาสมานแผล ยาขับพยาธิในสัตว์ ยาแก้ท้องเดิน ท้องเสีย ยาขับพิษ ยาทาแก้คัน น้ำมันนวด ยาขับปัสสาะ และยาแก้ปากเปื่อย เป็นต้นใช้สกัดเป็นน้ำยาฟอกหนัง จะทำให้หนังนิ่ม และมีสีสวย ที่ประเทศอินเดียมีจำหน่าย ในชื่อต่าง ๆ กันคือ Gambier catechu, Begal catechu, Bombay catechu

: ข้อมูลจากกรมส่งเสริมการเกษตร ส่วนส่งเสริมไม้ผล ไม้ยืนต้น และยางพารา
http://www.doae.go.th/library/html/detail/futureofac/inde.htm