๑. นาฬิกาของแม่

ด้วยวัย ๘๒ เธอเริ่มป่วยโรคหลายชนิดเข้ามาคุกคามร่างกายที่อ่อนแออยู่แล้วจึงแบกภาระเกินตั้งรับ
วันนั้น…ผมเริ่มต้นไถนาวันแรก เธอตายเนื่องจากลูกชายของเธอบวชเป็นพระ และเป็นเจ้าอาวาสของวัดที่เธออยู่ งานศพจัดขึ้นที่วัด  ๙ วัน ๙ คืน ก่อนจะทำการเผาแบบเชิงตะกอนโบราณ เธอถือเพศนักบวชลูกชายจึงเลี่ยงที่จะใช้เมรุร่วมกับศพชาวบ้านธรรมดา อีกทั้งสถานที่เผาศพห่างจากบ้านเกิดของเธอเพียงสิบวา เนื่องจากลูกชายของเธอบวชเป็นพระ และเป็นเจ้าอาวาสของวัดที่เธออยู่ งานศพจัดขึ้นที่วัด  ๙ วัน ๙ คืน ก่อนจะทำการเผาแบบเชิงตะกอนโบราณ เธอถือเพศนักบวชลูกชายจึงเลี่ยงที่จะใช้เมรุร่วมกับศพชาวบ้านธรรมดา อีกทั้งสถานที่เผาศพห่างจากบ้านเกิดของเธอเพียงสิบวาการเผาศพแบบโบราณเป็นภาพที่หาดูได้ยาก การปลดปลงต่อภาพและกลิ่นที่ได้เห็นและสัมผัสตรงหน้าจึงเป็นเรื่องที่น่าสนใจ ความน่าสนใจไม่ใช่ความแปลก แต่เป็นความนิ่งงัน เหมือนเราเองอยู่ริมของของความตายเพียงแค่เส้นบาง ๆ ความสงบ ความอิ่มเอม ความสุขที่ยังมีชีวิตและใช้ชีวิตอย่างรอบคอบ ระมัดระวัง การรำลึกถึงเรื่องราวแต่เก่าก่อน เสมือนโลกคือความเป็นธรรมดา การเหยียบย่างเข้าไปยังขอบของความสุขนั้น อาจใช้เวลายาวนาน แต่หากเพียงครั้งหนึ่งที่ได้มีโอกาสเห็นความตาย และการจากพรากอย่างใกล้ชิด อารมณ์ในปัจจุบันขณะจึงคิดได้เพียง….
 

 ชีวิต….ก็แค่นี้เอง
 
    เวลาย้อนไป  

 …เด็กน้อย เคยยืนมองเชิงตะกอนที่กำลังโชนด้วยไฟสุดท้าย ภาพที่เห็นตรงหน้าคือเนื้อก้อนสุดท้ายที่เป็นสีดำตัดกับเปลวไฟสีส้ม ท่ามบรรยากาศของยามค่ำคืนที่ไร้แสงไฟฟ้า ก้อนเนื้อสีดำก้อนนั้น เคยมีชีวิต และใกล้ชิดกับผมพอสมควร 

เขาเป็นสามเณร บวชตอนผมเริ่มต้นเรียนชั้นมัธยม โลกของคนสองคนมาเจอกันในวัดแห่งเดียวกันกับที่ผมมางานศพในวันนี้
สามเณรอาศัยในกุฎีชั่วคราว สร้างห่างจากกันในแต่ละหลัง สามเณรกลัวความมืดและผี เทียน มุ้งกรด ผ้าจีวรซึ่งขึงรอบห้องซึ่งกั้นด้วยใบของต้นจาก

สมัยนั้นวัดบนภูเขาไม่มีไฟฟ้า สามเณรน้อยใช้เปลวเทียนส่องสว่างยามค่ำคืน

เขาเล่นซุกซนตอนกลางวัน จนอ่อนเพลีย หลับลึก และเทียนล้มลุกโชนในคืนสงัดคืนนั้น

รุ่งเช้ากุฎีเหลือเพียงเสาสีดำ เถ้าถ่าน และกลิ่นของไฟ กว่าจะค้นพบศพ ย่างเข้าช่วงเที่ยงวัน ศพถูกหาบที่ตีนภู คนค้นตามรอยของหนักกลิ้งจากกุฎีลงเขาไปไกลเกือบร้อยเมตร !!

ผมนึกภาพตามคำบอกเล่าของคนหาศพ จมูกพลันได้กลิ่นของความทรมาณโชยฉิว
สารเณรถูกไฟคลอกจนตาย  และในท้ายที่สุด ซากของชีวิตที่ไหม้เกรียมมาจบอยู่ที่เชิงตะกอน

ไฟกลับมามีบทบาทอีกครั้ง ทว่าครั้งนี้เปลวไฟทำหน้าที่เปลี่ยนร่างที่ไหม้เกรียมให้กลายเป็นเถ้าธุลี

ผมยังจำภาพและกลิ่นสุดท้ายนั่นได้เสมอ …

ไฟเริ่มไหม้เนื้อส่วนขา ก่อนจะไหม้ไปยังส่วนกลาง เหลือเพียงก้อนดำ ๆ และกลิ่นเนื้อย่างลอยมาตามสายลมยามค่ำคืน

เวลาย้อนกลับมา

ผมไม่ได้สงสัยการเกิดขึ้นในระยะแรก ตั้งอยู่ในระยะกลาง หรือดับไปในท้ายที่สุดในรูปแบบของแก่นธรรม การค้นพบถ้อยคำบางคำที่เด็กน้อยเอ่ยปากคุยกันเรื่องส่วนหัว ส่วนขา ของก้อนเนื้อในเปลวสีส้มนั้น อาจไม่มีคุณค่าอะไรมากมาย แค่ถ้อยคำของเด็กน้อย ซึ่งจัดอยู่ในเกณฑ์-แก่นของการเกิดขึ้น อาศัยเวลาผ่านไป เด็กน้อยในวันนี้อาจย่างเข้าสู่ช่วงเวลาของการตั้งอยู่ และเห็นการดับไปของชีวิตอีกหลายชีวิต หากตัวของเด็กน้อยเอง ยังมีชีวิต และรู้จักพินิจพิเคราะห์เรื่องราวผ่านเหตุการณ์    

แต่…สิ่งที่ผมสงสัยในช่วงเวลานี้กลับเป็นความคิดของของตัวเอง ว่าจริงหรือไม่ ที่ชีวิตมันก็แค่นี้เอง?   

…………………………………….. 

“พระรุ่นไหนเนี่ยะ..รุ่นหลักเมืองหรือเปล่า?”เจ้าของนั่งนิ่งเฉยเมย ดูเด็กน้อยวุ่นอยู่กับพระเครื่องที่แผงอก

 “รุ่นไหนก็ไม่รู้”  ส่ายหน้าก่อนจะปล่อยพระแนบอกดังเดิม พระรุ่นนั้นเป็นเหรียญสี่เหลี่ยม ในขณะที่พระเครื่องรุ่นที่มันเอ่ยปากถามเป็นรุ่นวงกลม

เวลาเคลื่อนไป…

๑. “ฝนตกหรือเปล่า ?” เพื่อนผมส่งเสียงมาจากพิจิตรด้วยเครือข่ายไร้สาย ไถ่ถามบอกข่าวถึงกัน ขณะที่เขา

เล่าเรื่องราวจากผืนนา  ผมกำลังเหนี่ยวมือและก่ายตีนอยู่บนคาคบต้นมะมุดสูงปรี๊ด!!

 มะมุด…ถูกต้องครับ มะมุด ไม่ใช่ละมุด

มะมุดเป็นพืชพื้นถิ่นภาคใต้ รูปร่างโดยรวมทั้งต้นและผลคล้ายมะม่วง แต่ผลใหญ่กว่า ยามสุกจะมีกลิ่นแรง

พอๆ กับจำปาดะ

 น่าแปลกที่พืชพื้นถิ่นภาคใต้หลายชนิด มีกลิ่นจรุงแรงพอกันจนกลายเป็นเอกลักษณ์บ่งบอกถึงพื้นถิ่นที่เต็ม

ไปด้วยพายุกล้าและคลื่นร้ายจากสองฟากฝั่งทะเล

 สะตอ ลูกเนียง เม็ดเหรียง จำปาดะ และมะมุด

 ยังมีพืชชนิดอื่นอีกมากที่มีกลิ่นจรุงร้ายที่ผมอาจยังไม่รู้จัก

มะมุดนี่เมื่อสุกจะทิ้งขั้วหรือหวิ้นในภาษาบ้านผม หลุดผล็อยทิ้งดิ่งลงมาจากบนสู่ล่างเสียงตุ่บ

 หนักหน่วง ดินโอบอุ้มความหอมหวานไว้ในอก ทิ้งไว้แต่รอยบุ๋มครึ่งลูก มะมุดหน้าฝนดินชื้นพอดีรองรับผลสุก

บางหล่นเสียงอาจจะดังกราง ๆ ตุ่บ!! ไอ้กรางๆ ที่ว่านั้นอาจะเกิดจากการรั้งไม้ของมวลใบที่หนาแน่น จาก

กิ่งบนสู่กิ่งก้านถัดมา-และถัดมา ก่อนจะตกถึงดิน

 เด็ก ๆ สนุกได้ทุกเสียง การวิ่งเก็บมะมุดนับเป็นความบันเทิงอย่างหนึ่ง มากกว่าการกินเนื้อของมัน ซึ่งต้อง

อาศัยศิลปะชั้นสูง

๒. มะมุดสุกกลิ่นแรงหล่นใหม่ไม่ได้กินในทันที แต่เก็บไว้จนลืมต้น สองถึงสามวันดมดูกลิ่นจะอมหวาน

ปอกเปลือกปาดจากตูดเป็นวงสู่ขั้วหวิ้น เปลือกร่อนออกเป็นวงแหวนรูปก้นหอย  เด็กชอบเอาไปครอบหัว

เล่น ผู้ใหญ่จะด่ากราด

 “ระวังยางจะเข้าตา”

 ความหวานของมันอยู่ที่ ตูด คือส่วนที่ห้อยมองดิน ส่วนขั้วนั้นเปรี้ยวกว่า เด็ก ๆ รอกินจากผู้ใหญ่ ส่วนที่เด็ก

ทุกคนหมายปองคือ “หัวน้ำ” ส่วนที่หวานที่สุดและชิ้นโตสวยงามที่สุดเพราะมีดคมนั้นปาดทีเดียวทางขวาง

ใคร ๆ ก็รอหัวน้ำทั้งนั้น แม้กระทั่งผู้ใหญ่เอง เด็กเผลอก็แผล่บเข้าปากเคี้ยวตุ้ย ๆ

ด้วยเส้นใยอันมโหฬารของผลมะมุดทำให้การกินมะมุดนั้นแตกต่างจากกินมะม่วงโดยสิ้นเชิง การฝานหรือ

ปาดออกนั้น เมื่อตัดส่วนหัวน้ำออกไปแล้ว ต่อมาคือตัดบากทีละหยัก บิออกเป็น

 ขั้นกระไดจากตูดจรดหัว แต่ไม่ทันถึงหัวต้องทิ้ง เพราะส่วนนั้นเปรี้ยว

 เอาหละ..ยังนึกภาพไม่ออกไม่เป็นไรไว้มะมุดสุกแล้ว ผมจะชวนคุณมาเสพมะมุดใต้ต้น

วันนี้..แม่ค้าในหมู่บ้านเข้ามาติดต่อเพื่อซื้อมะมุดอ่อน ขณะที่มันกำลังย้วยกิ่งห้อยลูกโตงเตง สีเหลืองเขียวยัง

ไม่เปลี่ยนจากอ่อนเป็นปานกลางหรือ “ยังไม่เข้าเบื้อง” จึงพอที่จะเป็นสินค้าประเภทเป็นผักได้ดี

 ผลอ่อนปอกเปลือกสับบาง ๆ ยำเปรี้ยวเหมือนมะม่วง ใส่ปลาหมึกวง ปลาจิ้งจั้ง พาลได้กลิ่นหญ้าฮอฟฟ์ฉิว ๆ

 ฝานทางขวาง หรือทำเป็นสี่เหลี่ยมลูกเต๋าแกงส้มปลาทะเล(จะปลาอะไรแล้วแต่ท่าน) หอมยวนน้ำลายไปถึง

ชาติหน้า

 แม่ค้าให้ราคาผม ลูกละ ๑ บาท ผมต่อรองเพิ่มอีก ๕๐ สตางค์ แล้วจะสอยให้ ๕๐ลูก

 แม่ค้าดูสินค้าแล้วพยักหน้าหงึก ๆ การขายสินค้าเกษตรล่วงหน้าเกิดขึ้นใต้ต้นมะมุด ในยามตะวันรอนของ

วันนี้
 

๓.“ฝนตกหรือเปล่า ?”เพื่อนผมส่งเสียงมาจากพิจิตรด้วยเครือข่ายไร้สาย ไถ่ถามบอกข่าวถึงกัน

ขณะที่เขาเล่าเรื่องราวจากผืนนา  ผมกำลังเหนี่ยวมือและก่ายตีนอยู่บนคาคบต้นมะมุดสูงปรี๊ด!!

 “ฝนน่ะไม่ตก….แต่ตูกำลังจะตก(โว้ยยยยยยยยยย)”
   

ก่อนเที่ยง..       

ฟ้าครึ้มตั้งแต่ผมเริ่มปั่นจักรยานออกจากบ้าน ลมแรงและเย็น ลัดเลาะออกไปตามทางเล็กๆ ไปยังบ้านหลังสุดท้ายกลางทุ่งนา     

ฟ้าครึ้มตั้งแต่ผมเริ่มปั่นจักรยานออกจากบ้าน ลมแรงและเย็น ลัดเลาะออกไปตามทางเล็กๆ ไปยังบ้านหลังสุดท้ายกลางทุ่งนา  

 ใช่..เดิมทีที่นี่คือทุ่งกว้างใหญ่ยาวไกลสุดลูกหูลูกตา ยามเข้าฤดูหว่านไถทุ่งกว้างจะเต็มไปด้วยผู้คน ทันทีที่เม็ดข้าวแตะพื้นเลน มันแทบจะทะลึ่งพรวดๆ ชูยอดสลอนรับแดดและลมฟ้าอย่างร่าเริง   ฟ้าครึ้มตั้งแต่ผมเริ่มปั่นจักรยานออกจากบ้าน ลมแรงและเย็น ลัดเลาะออกไปตามทางเล็กๆ ไปยังบ้านหลังสุดท้ายกลางทุ่งนา   ใช่..เดิมทีที่นี่คือทุ่งกว้างใหญ่ยาวไกลสุดลูกหูลูกตา ยามเข้าฤดูหว่านไถทุ่งกว้างจะเต็มไปด้วยผู้คน ทันทีที่เม็ดข้าวแตะพื้นเลน มันแทบจะทะลึ่งพรวดๆ ชูยอดสลอนรับแดดและลมฟ้าอย่างร่าเริง

   ฟ้าครึ้มตั้งแต่ผมเริ่มปั่นจักรยานออกจากบ้าน ลมแรงและเย็น ลัดเลาะออกไปตามทางเล็กๆ ไปยังบ้านหลังสุดท้ายกลางทุ่งนา   ใช่..เดิมทีที่นี่คือทุ่งกว้างใหญ่ยาวไกลสุดลูกหูลูกตา ยามเข้าฤดูหว่านไถทุ่งกว้างจะเต็มไปด้วยผู้คน ทันทีที่เม็ดข้าวแตะพื้นเลน มันแทบจะทะลึ่งพรวดๆ ชูยอดสลอนรับแดดและลมฟ้าอย่างร่าเริงความอุดมสมบูรณ์ของทุ่งกว้างแห่งนี้เกิดจากลำห้วยหลายสายที่ไหลชะเอาปุ๋ยตามธรรมชาติที่มาจากหน้าดินบนเทือกเขาที่ทอดขนานกับทุ่งกว้าง ท้องทุ่งจึงอุดมข้าวกล้างอกงามอ่อนช้อยยามรวงงอนนั้นสุกเหลือง

ความอุดมสมบูรณ์นั้นทอพรมไปยังสัตว์น้ำ นก นาก งู ปู ฯลฯ อาหารตามธรรมชาติทำให้เด็กน้อยในยุคนั้นรุ่มรวยจินตนาการ ความใฝ่ฝันของพวกเขายามเยาว์วัยอาจไปไกลเพียงแค่ขอบฟ้าของท้องทุ่งเขียวขจีของกินของเล่นมีอยู่เต็มท้องไร่ท้องนา

เดินหกเดือนเจ็ด ฝนเพิ่งตกท้องนายังไม่อิ่มน้ำ กอซังยังชูสลอน ตกดึกแมงดานาบินออกมาจากพื้นดินแห่งไหนสักแห่ง ออกมาหาที่ผสมพันธุ์ วางไข่ แล้วก็ทิ้งตัวผู้ไว้ให้เฝ้ารัง เด็กน้อยตาไวเห็นไข่เรียงเป็นตับอยู่บนกอซังห่างจากพื้นน้ำไม่เกินสองนิ้ว

มองเห็นแต่ไกล ค่อยๆ เดินย่องเงียบเชียบน้ำใสเห็นตัวแอบอยู่ใต้น้ำ จับอย่างระมัดระวังพลาดไปอาจจะโดนต่อยเจ็บลึกถึงจั๊กกะแร้ ตัวผู้ที่เฝ้ารังมักตกเป็นอาหารของชาวนา กลิ่นที่หอมชื่นใจยามที่ตำผสมกับข่าอ่อน พริกสด และกะปิดี เมื่อรวมกับข้าวสวยร้อนๆ จึงพร้อมจะเปิบกับมือเปล่าอย่างเอร็ดอร่อยและอิ่มเอม โชคดีเด็กน้อยได้เที่ยวทั้งยังเก็บอาหารมาฝากแม่ แต่โชคดีมิได้มีทุกวัน

วันไหน….เลวร้ายเล่นเพลินอาจจะโดนไม้เรียวริมทุ่งหวดก้นลาย โทษฐานเล่นไม่เป็นเวลา

…อดีตนั่นยังลอยคว้างอยู่ที่นั่นที่นี่ ยังอวลกลิ่นหอมอยู่ ไม่รู้หาย

ลมที่กรรโชกแรงกลับชักพาความครึ้มหายไป แทนที่เม็ดฝนจะตกพรูกลับกลายเป็นแดดจ้าที่ร้อนแรงสาดไปทั่วทุ่ง
ซึ่งเปลี่ยนแปลงเป็นสวนปาล์มจนหมดสิ้น ท้องทุ่งแต่เดิมเปลี่ยนไปหลายที่หากไม่นับมะม่วงคันต้นโตหลายต้นที่ยังคงยืนต้นท้าลมฝนอย่างงดงาม แล้ว สระน้ำกว้างใหญ่ที่เพื่อนเคยขุดเพื่อปลูกบัว ถูกกลบกลายเป็นคันเพื่อปลูกปาล์มน้ำมันไปแล้วเช่นเดียวกัน 

นี่เป็นแปลงเล็กๆ เท่านั้น หากแต่ผืนนาหลายร้อยเจ้าของหลายพันแปลงกลับกลายเป็นสวนปาล์มหมด จากตีนสวนจรดริมแม่น้ำซึ่งเดิมคือป่าชายเลนรกเรื้อและเต็มไปด้วยสัตว์สองน้ำหลากหลายชนิด ทั้งกุ้งหอยปูปลา กระทั่งลิงแสมและสัตว์ล่าเนื้อหลากชนิด

วันนี้เหลือเพียงนกเด้าดินทุ่ง นกชายลนน้ำจืด และนกกระแตแต้แว๊ดบินว่อนเหนือท้องฟ้าที่เริ่มจะอึมครึมขึ้นมาอีกครั้ง
ผมออกมาปั่นจักรยานเพียงเพื่อจะค้นหาพืชเพียงสองชนิดที่เคยงอกงามในป่าชายเลนติดแม่น้ำและท้องนา(เดิม)แห่งนี้

การใช้ชีวิตอยู่กับท้องไร่ท้องนาทำให้ความสามารถในการจักรสานเครื่องมือเครื่องใช้ของชาวบ้านแถบนี้เกี่ยวเนื่องกับวัตถุดิบ นอกเหนือจากหวายและเสื่อหลากชนิด พืชสองอย่างที่เคยถูกใช้งานอย่างมากมายคือ กระจูด และ เตยหนู

กระจูด……เป็นชื่อไม้ล้มลุกชนิดหนึ่ง ลำต้นกลมภายในกลวงและมีเยื่ออ่อนหยุ่นคั่นเป็นข้อๆ ชอบขึ้นตามหนองน้ำและพรุดินชอบน้ำกร่อย

เตยหนูหรือเตยแกะ……งอกงามในพื้นที่ใกล้เคียงกัน

 
และที่สำคัญคือ พืชสองอย่างกำลังสูญพันธุ์ไปจากริมแม่น้ำแถวบ้านผม การนอกเหนือจากการใช้แผ่นดินเพื่อการทำนากุ้งที่เคยบูมอยู่ช่วงหนึ่ง เมื่อนากุ้งซบเซา ปาล์มน้ำมันจึงมาแทนที่ ป่า ชายเลนที่เคยอุดมสมบูรณ์จึงกลายสภาพกลับไปกลับมาชวนเวียนหัว

ที่แน่ๆ มันไม่ได้กลายเป็นป่าชายเลนอย่างเดิมแน่นอน นอกเสียจากว่าจะปรับพื้นที่ให้คล้ายเดิมมากที่สุดแล้วปล่อยให้เวลาเป็นตัวเยียวยา

ซึ่งในยุคที่ใช้เงิน และการแปรสภาพสินทรัพย์เป็นทุนนั้น มันเป็นไปได้ยาก…ใช่ไหม?
ผมใช้เวลาในการปั่นจักรยานบนเส้นทางดินลูกรังกลางสวนปาล์มร่วมชั่วโมง กว่าจะค้นพบว่าป่าชายเลนที่ผมคาดว่าน่าจะมีต้นไม้สองชนิดนั้นอยู่ไกลสุดโพ้นฟ้า ที่ผมเคยเขม้นมองเมื่อตอนเยาว์วัย  เลยป่าชายเลนผืนนี้คือสุดท้ายปลายทางของท้องทุ่งที่ทอดยาวมาจากจุดเริ่มต้น

    จอดจักรยานแล้วเดินลุยเข้าไปในป่าโปร่ง เจอชายวัยกลางคน เขาเอ่ยถามแต่ไกลว่าจะไปไหน ผมถามไถ่ถึงต้นไม้ชนิดนั้น เขาบอกว่าอาจจะอยู่แถวๆ นั้น กอนึง….ลองเดินดู
   มันอยู่ที่นั่น….สงบเสงี่ยมเจียมตัวกว่าต้นไม้ชนิดไหนในโลกของป่าชายเลน เอนลู่ไปตามกัน สุดปลายที่สูงร่วมสองเมตรมีดอกะจิริดเกาะอยู่

กระจูดนั่นเองครับ…

ด้วยความที่มันไม่ได้มีใครมาเก็บเกี่ยวถอนไปเพื่อใช้งานใดๆ มันจึงมีต้นสีน้ำตาลเหี่ยวแห้งกรอบเกรียมปะปนอยู่มากมาย ดูคล้ายหญ้าแห้งที่รอไฟมาเผาผลาญ

นับเป็นความดีใจอย่างสุดซึ้ง ผมเคยได้ยินเพียงเรื่องเล่าที่ชาวบ้านรุ่นพ่อรุ่นแม่พายเรือไปถอนกระจูดเพื่อเอามาสานเฌอ หรือกระสอบ เป็นเพียงจินตนาการที่เด็กน้อยกระทำได้ บัดนี้มันกำลังมีชีวิตอยู่ตรงหน้าผม ต้นอ่อนต้นแก่ ทุกชนิดล้วนงอกงามปะปนอยู่กับเสม็ด ปอทะเล
 
กระทั่งเหลือบตามองไปไม่ไกล จึงพบเตยหนูกอใหญ่กางใบและหนามสวยงาม

 ทำไมคนจึงมักมองข้ามความงดงามของความไร้ระเบียบของธรรมชาติไปได้ แทบทุกตารางนิ้วของผืนแผ่นดินคือความมหัศจรรย์ ทำไมมนุษย์จึงอาศัยเกราะของความกลัวเพื่อทำร้ายสิ่งต่างๆ รอบตัว มากกว่าที่จะใช้เพียงเพื่อดำรงชีพและดำรงเผ่าพันธุ์ ?

ผมเอ่ยถ้อยคำในใจขอขมาต่อฟ้าดินและแม่ธรรมชาติ ตัดฟันต้นกระจูดผูกอานท้ายรถปั่นออกจากป่าชายเลนแห่งนั้นด้วยใจอิ่มเอม 

แม้หลังจากนั้นมันอาจโดนรถแบคโฮถากไถเพื่อใช้ประโยชน์จากแผ่นดินเพื่อปลูกพืชพันธุ์อันผิดแผกก็ตาม ……………ความเปลี่ยนแปลงเป็นนิรันดร์

ผมตามหาไม้ชนิดหนึ่งมาตั้งต่วัยเด็กจนเติบใหญ่ และผมก็ได้ค้นพบแล้วที่สำคัญผมได้เขียนถึงมันแล้ว แม้จะไม่ทุกด้านของความสามารถที่มันเอื้อแก่สังคมเล็กๆ แห่งนี้ 

ค่ำคืนหนึ่งในเดือนกุมภาพันธ์ ๒๕๔๗

ขณะที่สายฝนเพิ่งทิ้งช่วงไปเพียงสองวัน อากาศกำลังเย็นสบาย ลมเอื่อยหอบเอาหนาวเลาะเลื้อยเข้าสู่ห่มผ้าผวยชวนให้สะท้านยะเยือก ไม่อยากออกมานั่งนอกชาน…แม้จะเกิดอารมณ์เหงาเงียบเพียงใด  เสียงลมหายใจของแม่ยังดังแผ่วเบาเป็นจังหวะสม่ำเสมอ ก่อนเข้านอนผมห่มผ้าให้หล่อนถึงสองผืนเพื่อให้ความอบอุ่น เพราะต่อรุ่งเช้า..รู้ว่าอากาศต้องเย็นกว่านี้หลายเท่า

 หลายวันที่กลับมาอยู่ใกล้ชิดหล่อน ผมเรียนรู้ว่าความชราภาพกับความอบอุ่นในการดำรงชีวิตคือปัจจัยหนึ่งเดียวกัน หลายครั้งที่ผมอาบน้ำให้แม่ แม้ยามเที่ยงวันก็ต้องต้มน้ำให้ร้อนผสมกับน้ำในตุ่มจนกลายเป็นน้ำอุ่น  จะทำให้หล่อนอาบได้อย่างสบาย

ใครบางคนเคยบอกไว้ คนแก่…เลือดน้อย 

   ยามพลบค่ำเสียงหรีดหริ่ง..ดนตรีของรัตติกาลประโคมเป็นมโหรีวงใหญ่ ช่วงเวลานี้หากมีกลิ่นของดอกไม้บางชนิดในสวนลอยมาแตะจมูก ยิ่งจะบรรยากาศเหงาเงียบมากขึ้น

เพียงไม่ทันสุดปลายของความคิด กลิ่นบางๆ ของดอกไม้จากทางทิศไหนของบ้าน ลอยตามสายลมเย็นเรี่ยยอดไม้ แทรกมาตามช่องลม ฝาเรือน ช่องว่างของไม้ฉลุมาแตะโพรงนาสิก

กลิ่นบางๆ นั้นหอมอวล ฉายแว่บ เพียงไม่นานก็หายไป

ผมผุดลุกนั่ง คิดถึงไม้หลายชนิดที่หน้าบ้าน ซึ่งปลูกไว้ตอนเรือนไม้เพิ่งสร้างเสร็จใหม่ๆ  จำปาไทย สุพรรณิกา ปีบ จันทร์กระพ้อ กระทั่งเล็บมือนางป่าหลังบ้านซึ่งงามใบไร้ดอกมาหลายปี ? (ไม่สงสัยจำปูนกับสายหยุดเพราะกลิ่นนั้นแตกต่าง)

ความสงสัยมีมากกว่าความเกียจคร้าน สลัดผ้าห่ม ผวาไปคว้าไฟฉายเปิดประตูหน้าบ้าน กราดแสงไปยังกระดังงาไทยต้นสูงใหญ่หน้าบ้าน..ไม่มี 

ต้นปีบ…ไม่มี

ลงจากบ้านเดินหยิบสุพรรณิกาที่หล่นบนลานหญ้ามาดอมดม  ไม่ใช่…ไหนอีก เจ้าต้นจันทร์กระพ้อน้อยนั่นก็ยังเล็กเกินไปที่จะออกดอกให้เชยชม

หน้าบ้านหมดแล้ว หลังบ้าน…..เล็บมือนางป่า…ปีบ(ซึ่งรอบบ้าน) ไม่ใช่อีก

กลิ่นหอมลึกนั่นโชยมาอีกครั้ง คราวนี้เนิ่นนาน ผมทรุดนั่งบนเก้าอี้เท้าแขนเอนหลังพริ้มตาแหงนหน้าสูดกลิ่นนั่นอย่างเป็นสุข เพิ่งรู้ตัวว่ากลิ่นบำบัดนั้นมีความสำคัญต่อชีวิตของคนบางคนจริง หากสิ่งแวดล้อมที่รายรอบใครคนนั้นสมบูรณ์เพียบพร้อม

แน่หละ..ความสมบูรณ์พร้อมของคนแต่ละคนย่อมผิดแผก กระทั่งบางครั้งอาจจะแตกต่างกันชนิดกลับหน้ามือเป็นหลังเท้า

สวนขี้คร้านมีซอกมุมของไม้ป่าซึ่งมีสรรพคุณทางสมุนไพรอีกมากมายที่ผมละเว้นไว้เพื่อความรกเรื้อโดยไม่คิดจะถางให้เตียนโล่งเหมือนสวนข้างเคียง สมุนไพรหลายชนิดกำลังจะสูญพันธุ์ไปจากสวนที่ปลูกพืชเชิงเดี่ยวหลายสวนเพราะเครื่องตัด ยาเคมี ฮอร์โมนสำหรับไม้ผล  หรือแม้แต่ปุ๋ยเคมีเม็ดเล็กๆ ที่แสนสะดวกสะบายในการโปรยหว่านเพื่อเร่งผลลิต

สวนที่เลียนแบบมาจากป่า มีระบบการจัดการตัวมันเองอย่างน่าอัศจรรย์ เพียงแต่รู้จักสังเกต จดจำ เรียนรู้การมีอยู่ของมันเองเพื่อปรับให้เข้ากันและกัน  ด้วยความรกเรื้อนี่เองที่ทำให้มวลแมลง นก และสัตว์ฟันแทะหลายชนิดชุกชุม ยามเช้าจึงเริงร่าร้องเพลงเสียงเจื้อย ยามค่ำจึงปล่อยหน้าที่ให้ตกอยู่กับหรีดหริ่ง และค้างคาว

บางเวลาในสวน…ผมคิดเล่นๆ ว่าคนเราเป็นเพียงเศษของจุลชีวิตในพื้นที่หนึ่งตารางมิลลิเมตรแค่นั้นเอง เพียงแต่อาศัยสมองอันสลับซับซ้อน เพื่อการดำรงเผ่าพันธุ์ และเพื่อการสร้างสรรค์ ในขณะเดียวกันก็สามารถทำลายความงามและเปลี่ยนแปลงสรรพสิ่งรอบตัวเองได้มากกว่าพื้นที่กลบฝังร่างของตนเองหลายเท่า

 ผมสงสัยว่า…ฤทธานุภาพแห่งการทำลายล้างนั้นอาจจะมาจากความกลัวซึ่งฝังอยู่ในหัวของมนุษย์ทุกผู้ทุกนาม ?

เมื่อตัดความสงสัยออกไป..ผมหลับไหลอย่างเปี่ยมสุขในคืนนั้น

รุ่งเช้า เดินสำรวจรอบบ้านพบว่าทางทิศออกเฉียงเหนือของบ้าน มีต้นไม้ชนิดหนึ่งสูงประมาณ ๓ ฟุต ผลิดอกขาวโพลนเต็มต้น กลีบบางสีขาวบริสุทธิ์เพียงห้ากลีบสามารถให้กลิ่นหอมที่เป็นไทยได้มากกว่าดอกไม้สีสวยหลายชนิดที่นำเข้ามาจากต่างเมือง

ชื่อพื้นบ้านของต้นไม้ชนิดนี้คือ ดูกไก่ เนื่องจากลำต้นที่ดูคล้ายกระดูกไก่ แตกกิ่งก้านและผลิใบเป็นคู่ชาวบ้านนิยมนำลำต้นมามัดรวมกันเพื่อทำไม้กวาดๆ ลานบ้าน

จากวันนั้น…ผมจำได้ขึ้นใจว่าไม้ดูกไก่ออกดอกโชยกลิ่นรัญจวนในคืนหนึ่งกลางเดือนกุมภาพันธ์ กลิ่นที่ทำให้เขาเผลอคิดไปว่า ชีวิตนี้เพียงพอเพียบพร้อมดีแล้ว

ใช่เพียบพร้อมดีแล้ว…มีความสุขแล้ว…

แม้บางวันจะไม่มีเธอ ก็ตาม

กลางเดือนมิถุนายน ๒๕๔๙ ที่ผ่านมา สวนขี้เกียจของเราขายผลระกำหวานได้เงิน ๔๕ บาท น้ำหนักรวมของระกำ ๔ กิโลครึ่ง ราคา กก.ละ ๑๐ บาท

จริง ๆ แล้วผมได้กำไรมากมาย แค่เลี้ยงดูดินที่ระกำมันงอก ให้ปุ๋ยน้ำเท่าที่โอกาสอำนวย คอยตัดแต่งทางใบที่เต็มไปด้วยหนาม-หนาม และหนาม คอยดูแลผลที่กำลังสุกด้วยการเอาทางใบปูปิดกันเน่า ดูแลยิ่งกว่าลูกไม้อื่นที่ให้ผมตอบแทนมากกว่านี้หลายเท่านัก

แล้วผมก็ได้ราคากก. ละ ๑๐ บาท อิจฉาตัวเองชะมัด วันนั้นหลังขายระกำเสร็จผมกำเงินเข้าปั๊มน้ำมันเติมรถด้วยน้ำมันสารตะกั่วไป ๕๐ บาท ได้น้ำมัน ๑.๗ ลิตรกว่า

ผมได้จ่ายเพิ่มจากรายได้ ๕ บาท เล่นฉิวกลับบ้านด้วยหัวใจระกำ

วัยเด็กเคยถูกขู่ว่าอย่าเข้าใกล้ต้นระกำ เพราะหนามมันจะตำลึกแล้วมันจะเดินเข้าหาหัวใจตามเสียงเต้นและเส้นเลือดเข้าไป พอถึงหัวใจก็ตาย

 ตายเพราะหนามระกำตำใจ 

ก่อนหน้าที่ระกำจะสุก ญาติผู้พี่ในหมู่บ้านผมมาจ้างวานให้ผมช่วยตัดทางใบ ให้ ๑๗ อัน ยามจากโคนถึงปลาย ประมาณวากว่า

ริดให้เรี่ยมแล้วขนไปส่งที่ลานขายของประจำหมู่บ้านให้ด้วย เพื่อเอาไปทำระแนงหลังคาอาคารขายของชั่วคราว วันนั้นผมได้ค่าทางระกำ ค่าขนส่ง เบ็ดเสร็จ ๑๐๐ บาท พร้อมกับหนามที่ติดอยู่ที่มือข้างซ้ายอีกสองรู

 แฮะ – หนามระกำตำมือข้างซ้าย - ข้างเดียวกับหัวใจผมฉิบเลย

 ระกำแถบบ้านผมเคยดังถึงบางกอก ใครก็ตามที่ล่องใต้ต้องถูกร้องให้แวะซื้อหาผลไม้สองสิ่งจากแถบนี้ทุกครั้ง อย่างหนึ่งคือสับปะรด อีกอย่างหนึ่ง คือ ส้มกำ-ระกำ

 กว่าสิบปีให้หลังมานี้ พืชชนิดเดียวกันแต่หวานกว่า ราคาแพงกว่ามาตีตลาดระกำจนระกำไปทั้งคนปลูกและคนขาย จะว่าไปเจ้าของสวนนี่แหละที่ระกำกว่าใครเพื่อน

 พืชผลไม้ที่ว่านั้นคือ สละ ครับ ชื่อสละ แต่ราคาชวนสละให้กับสละ หรือจะสละให้กับเจ้าของแผงไม่ทราบได้ ชาวสวนหลายคนที่บ้านผมปลูกสละหลายเจ้า แต่ที่เหลืออยู่และนำผลผลิตออกขายมีไม่กี่เจ้า แค่เพียงเลี้ยงคนในจังหวัดหรือคนผ่านทางไม่พอป้อนตลาด

 สละจากทางภาคตะวันออกจึงเข้ามาเสียบแทน

 แล้วระกำก็ต้องสละแผงให้กับสละที่เข้ามาเบียดราคาสร้างความต่างระดับของชนชั้นผลไม้ให้ระกำช้ำใจ ระกำที่เคยเป็นพระเอก เผล่ตกลงไปนอนแอ้งแม้งอยู่ริมแผง ไม่โดดเด่นโด่เด่เหมือนสละ น่าน้อยใจชะมัด

 ราคาระกำจึงระกำด้วยประการฉะนี้  แม้จะเป็นพืชญาติพี่ญาติน้องในสกุลรุนชาติเดียวกัน ทว่ารสชาติของระกำกลับแตกต่างกันโดยสิ้นเชิงจากสละ ทั้งความเพลิดเพลินและสุนทรียะของการเสพระกำ กับสละนั้นต่างกันราวฟ้ากับเหว ยังไม่นับถึงอนาโตมี่ของมันทั้งสองอีกด้วย

 ใครอยากรู้ ต่างกันอย่างไร ไปเที่ยวเมืองจันท์โน่น กินสละให้ท้องเสียซะก่อนแล้วค่อยมาล้างท้องที่บ้านผมด้วยระกำ

 ดูถี…ว่าระหว่างสละกับระกำ ใครจะซอกช้ำกว่าใคร